dönme dolap - d...ö...n...m...e...

"dönme" dergisini çıkartmaya karar verdiğimiz ve yola koyulmak için toplandığımız gün, ilk sayımızın daha çok bu kavram üzerinde yoğunlaşması ve amacımızın "dönme"liğe dair teori ve/veya pratikleri irdelemek olması kararını almıştık. çünkü; çıkış sayısının bir anlamda meramını anlatma aracı da olacağını düşünerek beyin fırtınaları yapmıştık. bu yazıda sizler için bu kavramın dilimizde kullanımını ve/veya bu kelimeye yüklenen anlamları sunmak adına internette bir gezinti yaparak, günümüzde sanal alemde çok popüler olan ve sayıları da giderek artan sözlükleri yokladım ve bu sitelerden bir derleme yaptım.

öncelikle türk dil kurumu'nun sitesinde neler yazıyor ona bakmakta fayda var. tdk'ya göre “dönme”nin tanımları şöyle sıralanmış:
1 . dönmek işi 2 . ameliyatla cinsiyet değiştiren kimse. 3 . matematik biçimi değişmeyen bir şeklin ekseni çevresindeki hareketi. 4 . sıfat, din b. (***) başka bir dindeyken müslüman olan, mühtedi.
ekşi sözlük, lafmacun, nedir.net, sosyomat, zamane, zibidi, uludağ ve lgbt* topluluğa hizmet veren homoloji gibi popüler sözlüklerde "dönme"liğe dair neler yazılmış, ne gibi yorumlar yapılmış bir bakalım ve buradan yola çıkarak ilerleyen zamanlarda ne gibi adımlar atacağımıza dair bir yol haritası çıkartalım derim.
"dönme" manşetinin altına yazılan tanımlar arasında ilk göze çarpan nokta, kelimenin genellikle bir durumdan başka bir duruma geçişlerde kulanıldığı. örneğin, sünnilikten aleviliğe, hristiyanlıktan ya da musevilikten müslümanlığa, bir futbol takımından başka bir futbol takımına transferlerde ya da en bilindik haliyle erkek bedeninden kadın bedenine geçişlerde (ilginçtir, kadın bedeninden erkek bedenine geçişlerde kullanımına rastlanmamaktadır) zikredilen "dönme" genel itibariyle telaffuz edilirken muhakkak ki bir "aşağılama", "ötekileştirme" ve/veya "ayrımcılık" içeriyor.
transfobinin her geçen gün daha da kök saldığı günlük yaşamda karikatürize edilen ya da öcüleştirilen transseksüel ve travestilerin yaşadıkları zorlukları, uğradıkları ayrımcılığı ve şiddeti görmezden gelmek konusunda oldukça başarılı(!) olan "algı", konu bireyi ya da bir topluluğu aşağılamak için ilk olarak cinsel yönelimlere ya da cinsiyet kimliklerine başvuruyor. ibne, homoseksüel, sevici, götveren, kadın adam, erkek fatma, karı kılıklı, ucube, godoş, puşt gibi dönme de acil durumda camı kırınız kelamlarından biri ne yazık ki.
ancak, işin ilginç tarafı bu aşağılamalardan nasibini alanlar "hep" transseksüeller olmuyor. zorla ya da isteyerek müslümanlığı seçmiş birey ya da topluluklar asla "tam anlamıyla" müslüman kabul edilmediği ve muamele görmediği için her dem aşağılanırken "dönme"likle damgalanmaya devam ediyor günümüzde. mezhep değiştirenler de keza öyle.
sözlüklerde de en çok vurgu yapılan alan cinsiyet geçişleri ve din/mezhep transferleri elbette. ancak ciddi anlamda kelimenin bire bir karşılıkları da yazılmış kimi kullanıcılar tarafından. "dön" fiilinin olumsuzu gibi tanımlar ya da bir emir kipi olduğunu belirten tanımlar da mevcut.
dönme hakkında yazılan birkaç tanım üzerine konuşmakta fayda var bu noktada. misal, ekşi sözlük'te, zeynerka adlı kullanıcı "dönme" manşetinin altına, "tükürdüğünü yalayanlara da ayrıcana edilen küfür" şeklinde bir tanım girmiş. bizlerin birer kimlik olarak sahiplendiği "dönme", zeynerka adlı sözlük kullanıcısı tarafından "sözünü tutmayan, bu nedenle de sözüne itimat edilmemesi gereken kişi" olarak algınanıyor pekala. nedir.net adlı sitenin yazarlarından felix ise ilginç bir yorum getirmiş "dönme" için: "yahudilikten müslümanlığa geçip, müslüman gibi görünmelerine rağmen eski inançlarını sürdüren insanlara denir". milletçek kandırıldığımızı söylüyor felix ve aman dikkat diyor! yine aynı sitede manşetin altında bolca "sabetaycılık" geçiyor. sabetaycılığın ne olduğu, kimlerin sabetaycı olduğu yazılıyor bol bol. herkesin konuya dair "net" ve "kesin" fikirleri var gördüğüm kadarıyla. lafmacun adlı sitede yazan enigmatic adlı yazar ise "cinsiyet değiştirmiş kişilere uygun görülen sıfat” tanımını yazmış. transseksüel bireylerin payına düşen budur diyor, ses etmeyiniz...
uludağ sözlük'te yeknesak adlı kullanıcı naif, "atlı karıncaya binilince olan eylem" demiş. ancak, diğer kullanıcılar yeknesak kadar naif değiller maalesef. arrzu adlı kullanıcı, "dönmek=erkekken kadın olmak, nüfus cüzdanı rengini değiştirmek, topoşlaşmak... ve daha niceleri" derken, tatasoy adlı kullanıcının aklına "dönme" deyince sadece "bülent ersoy" gelmiş. zamane sözlük ise araştırmacı tarihçilerle dolu. "osmanlı döneminde hristiyan veya yahudi oldukları halde din değiştirip islamiyete geçen kişiler. kuşkusuz hidayete erdikleri için yapmamışlardır bunu. devlet kademelerindeki çeşitli görevler için yapmışlardır. çoğunun dinini gizlice devam ettirdiği söylenir" şeklinde bir tanım giren kayra adlı kullanıcı birkaç tanım sonra eklemiş:
"cinsiyet değiştirenler için de kullanılıyor". atakan adlı yazarın ise bir önerisi(!) var hepimize: "cinsiyet değiştirenler için döndü kelimesi daha uygundur... hem bir kadın ismi hem de nasıl kadın olduğunu açıklayan bir fiil".
gelelim lezbiyen, gey, biseksüel ve transgender** bireylerin ağırlıkta olduğu ve lgbt varlığı için önemli bir kaynak olma yolunda hızla büyüyen homoloji'ye. diva adlı kullancının tanımı halk'a sırtını dayamış durumda: "halk arasında crossdresser, travesti ve transseksüellerin hepsine birden verilen homofobik isim. bu atgözlüklü görüş çerçevesinde eşcinsellerin de yeni dönmeye başlamış olan bireyler olduğu kabul edilir ve akıbetlerinin ameliyat olduğuna inanılır". homofobik? düşünmek gerek... veneficus lepidus adlı yazar ise "buram buram homofobi kokan, düzcinsellikden herhangi bir şekilde farklı durum veya kişiler için kullanılan tabir" olduğundan dem vurmuş. iki tanımda da konuya eşcinseller tarafından bakıldığı görülüyor. bu tanımların dışında dergi yazarlarımızdan kinky imam'ın bu sayıda da yer alan yazısına kaynaklık eden tanımı mevcut ve en nefes alınabilir tanım da bu. ayrıca; frigoferio adlı kullanıcı dergimizden bahsetmiş. sanırım onun da söyleyeceği bilgi bu imiş (:. bunlara ek olarak; yine ekşi sözlük'te yazan kezban s phone adlı kullanıcının tanımı gayet açıklayıcı ve aydınlık: "dönme halk arasinda son 10-15 yıldır erkekten kadına transseksüeller için kullanılan bir kelime olduğu gibi; din, futbol takımı, arkadaş grubu değiştirenler için de kullanılagelmektedir...", "günümüzde toplumun ana akım düşüncelerinden ırak, devlet ve sisteme bir şekilde, bir yoldan karşı insanlara, sözde "baskın" cinsel yönelimlerin dışında kalanlara, dinsizlere, ateistlere, anarşistlere ve yazamadığım diğerlerine dış mihraklarda queer denmektedir. akademik lisanda queer türkçe'ye 'o biçim', 'ibne', ' dönme', 'terso' vb. sözcüklerle çevrilmeye çalışılmıştır. sanki dönme queer (kaçıklık kuramı) kavramına en yakın duranıdır, transgender'a da bir bahane gibidir."
çeşitli popüler internet sözlüklerinden aldığım bu görüş/fikir/öneriler(!) doğrultusunda sormak gerekiyor ki "dönme" bir kimlik olarak sahiplenilmeli midir yoksa "tu kaka" edilip, kenara mı atılmalıdır, utanılması gereken bir durum mudur yoksa “gurur” duyulası bir hal midir? sayısız görüş, sayısız "algı", sayısız bakış açısının içinde varolan ezberden bağımsız bir argüman geliştirmeye çalışan bizler için bu soruların yanıtlarını bulmak elbette ki kolay olmayacaktır. ancak, "utanmamayı" kendisine rehber seçmiş, "susmamayı" şiar edinmiş bizlerin elinizde tuttuğunuz bu dergi sayesinde bu soruların cevaplarını bulmaları elbette mümkündür. iş bu yolda seyredecek araçların durmadan gitmesini sağlamaktır. işte "dönme" artık o "araç"tır...
bir dahaki sayıya görüşmek üzere...
bawerella...
* kısaltma: lezbiyen, gey, biseksüel ve transgender
** transgender: dilimizde yerleşik bir tanım olmasa da yurt dışında travesti ve transseksüel bireyleri tanımlamak için kullanılan kelime.


Bawerella